Yoruba for Academic Purpose: Ọ̀RẸ́ KÒ GBẸLẸ̀TA

Òǹkọ̀wé[1]: Orúkọ òǹkọ̀wé ni Adébísí Adésígbìn. Adébísí Adésígbìn jẹ́ ọmọ bíbí ìlú Ìfẹ́tẹ́dó ní Ìpínlẹ̀ Ọsun. Lẹ́yìn tí ó jáde ní ilé-ẹ̀kọ́ Mọ́dá (Modern School), ó tẹ̀ síwájú láti gba ìwé-ẹ̀rí tì Onípò kẹta àti Onípò kejì (Teacher's Grade III and Grade II). Ó tún gba ìwé-ẹ̀rí N.C.E ní Adéyẹmi College of Education Ondó; B.A. Education (Yorùbá) ní Yunifásítì Ifẹ̀ àti òyè ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ M.A. (Yorùbá Literature) ni Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ University, Ilé-ifẹ̀.

ÌSỌNÍṢÓKÍ

Ìwé eré-onítàn Ọ̀rẹ́ kó Gbẹlẹ̀ta jẹ́ ìtàn tí ó dá lórí àwọn ọ̀rẹ́ mẹ́ta tí orúkọ wọn ń jẹ́ Àkàngbé, Àlàmú àti Bùrẹ́mọ. Àwọn ọ̀rẹ́ mẹ́ta wọ̀nyí jẹ ọ̀rẹ́ tí wọ́n dìjọ jìyà níbi tí wọn ti ń roko àgbàro, tí wọ́n ń ṣe iṣẹ́ àṣedòru, tí wọ́n ń ṣe iṣẹ́ bó o jí, o jí mí. Ọ̀kan nínú wọn gbèrò pé kí àwọn pa oko àgbàro tì, kí àwọn tu owó àwọn jọ, kí àwọn sì kó lọ sí ìlú mìíràn láti lọ máa ṣòwó. Wọ́n gbà sí i lẹ́nu, wón sì fẹnu kò pé kí àwọn tóó lọ, ó tọ́ kí àwọn lọ sí ilé aláwo láti lọ ṣe yẹ̀ńwò lórí bóyá àjò àwọn yóó dára. Wọn lọ sí ilé babaláwo, babaláwo dífá, ó sì jẹ kí ó yé wọ́n pé àjò wọn yóó dára, ṣùgbọ́n ẹnikàn ni yóó kọ́kọ́ rọ́wọ́ mú nínú àwọn mẹ́tẹ́ẹ̀ta, wọ́n sì gbọdọ̀ rúbọ̀ nítorí ìlara tí ó le tibẹ̀ yọjú. Wọn pawo lékèé, wọn pèsu lékè, wọn tún wọ̀rùn yànyàn bí ẹni pé wọn kò níí kú mọ́ láyé, wọn ketí ọ̀gbọin sẹ́bọ. Wọn gbà pé ohun tí babaláwo ó jẹ ló ń wà, wọ́n sì fẹnu kò pé àwọn kò níí rú ẹbọ. Nígbà tí wọ́n dé ìdálẹ̀, wọ́n bẹ̀rẹ̀ owó, wọn sì ń rí ṣe, ṣùgbọ́n ọwọ́ ọ̀kan nínú wọn tí ó ń jẹ́ Àkàngbé tètè lawó ṣáájú tí àwọn méjì yòókù, ó sì máa ń fún wọn lówó tí owó bá ṣáfẹ́rẹ́ lọ́wọ́ wọn. Nígbà tí ara Àlàmù àti Bùrẹ́mọ̀ kò gbà á mọ́ pé ọ̀rẹ́ àwọn lówó ju àwọn lọ, wón bẹ jàǹdùkú lọ́wẹ̀, wọ́n sì pààyàn sí Àkàngbé lọ́rùn, wọn tún parọ́ mọ́ ọn nílé Ọba pé òun lapààyàn. Àṣẹ̀yìnwá, àṣẹ̀yìnbọ̀, orí kó Àkàngbé yọ nítorí aájò tí àwọn ìyàwó rẹ̀ ṣe, ó sì bọ lọ́wọ́ ikú òjijì. Bákan náà ni Ọba sì dájọ́ kí wọn pa àwọn ọ̀rẹ́ méjì yòókù tí wọ́n dojú ẹjọ rú ni okùn tí wọ́n dẹ fún àparò bá mú agílíntí.

ÌLÒ-ÈDÈ

Onírúurú ìlò-èdè ni òǹkọ̀wé ṣàmúlò nínú ìwé eré-onítàn Ọ̀rẹ́ kó Gbẹlẹ̀ta. Èyí sì ni àwọn ọnà tí òǹkọ̀wé gbé àwọn èdè inú ìwé náà gbà. Lára àwọn ìlò-èdè tí ó jẹ yọ ni orin, òwe, àkànlò-èdè, Ẹṣẹ-Ifá, ọ̀rọ̀ inú bíbélì, ọ̀rọ̀ inú kùránì àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Orin

Àpẹẹrẹ àwọn ibi tí orin tí jẹ yọ nínú ìwé náà ní :

Iṣẹ́ alákọ̀wé ṣe débi a ń ṣàgbàro

Ọ̀rọ̀ mìíràn dé mo rí tíṣà tí ń ṣàgbàro

Iṣẹ́ alákọ̀wé ṣe débi a ń gbàgbàkọ

Ọ̀rọ̀ mìíràn dé mo rí tíṣà lọ́rùn ọ̀pẹ

(Ojú-Ìwé 1)

Ẹ mọ́ sìká láyé

Torí à ń rọ̀run

Ẹ mọ́ sìkà láyé

Torí à ń rọ̀run

Bí ẹ bá dé ‘bodè

Ẹ ó rojọ́

(Ojú-Ìwe 8)

Bí mo bá ń lọ sóde

Mà sọ fọ́kọ wúyẹ́wúyẹ́

Bí mo bá ń lọ sóde

Mà sọ fọ́kọ létò létò

Orí ó fún mi lọ́kọ

Kò mà ní gbọkọ ọ̀hún o

(Ojú-Ìwé 127)

Kristian má tí ì wá ìsimi

Gbọ́ bí Ańgẹ́lì rẹ ti ń wí

Ní ààrin ọ̀tá l’o wà

Maa ṣọọ́ra

Oogun ọ̀run-apadi

T’a ko rí ń ko’ra wọn jọ

Wọ́n ń sọ ìjàfára rẹ

Máa ṣọ́ọra

Máa ṣọra bí ẹni pé

Níbẹ̀ ni ìṣẹ́gun rẹ̀ wà

Gbàdúrà fún ìrànlọ́wọ́

Máa ṣọ́ọra

(Ojú-Ìwé 107)

Òwe

Onírúurú ọ̀nà ni òwe ti jẹ yọ nínú ìwé Ọ̀rẹ́ kó Gbẹlẹ̀ta. Àpẹẹrẹ ni:

· Bí òwe ba jòwe ẹni tí a kò bá le dáhùn, ẹ̀rù ìjà ló ń ba olúwarẹ̀ (Ojú-Ìwé 1-2)

· Àsọtì ọ̀rọ̀ ní í jẹ́ ọ̀rọ̀ àná ńkọ́? (Ojú-Ìwé 29)

· Òmùgọ̀ ènìyàn ní í wí pé tẹ̀dá tán, bí ẹ̀mí bá wà, ìrètí ń bẹ (Ojú-Ìwé 2)

· Béèyàn kò bá dé oko baba ẹlòmí-ìn rí, yóó máa wí kiri pé kò sí oko tí ó to oko bàbá oun. (Ojú-Ìwé 138)

· Ẹni da éérú ni éérú ń tọ (Ojú-Ìwé 147)

Ọfọ̀

Ǹjẹ́ mo dewé onísìnkìnrínmini

Àfàimọ-ni-kó-ni-mọ́ra lónìí o

Kí tọmọdé tàgbà máa fẹ́ tèmi o

Itún ló ní kí wọn máa tún mi ṣe

Àbèrè ló ní kí wọn máa bèèrè mi

Tèwe tàgbà ní í fẹ́ràn iyọ̀

Ọmọ kékeré kì í bínú omi

(Ojú-Ìwé 131-132)

Ẹṣẹ-ifá

Àpẹẹrẹ Ẹṣẹ-Ifá tí ó jẹ yọ nínú ìwé náà ni:

Ọ̀rẹ́ ò gbẹlẹ̀ta

Elèjì l’ọ̀rẹ́ gbà

A díá fún sẹ̀kẹ̀rẹ̀

Ọmọ Aráriwo-mú-sajé

Níjọ́ tí ń fomi ojú ṣè

‘rahùn ajé

Wọ́n ní ẹbọ ni ó rú

Ìgbà ó rúbọ tán

Ajé gbogbo wáá yalé tọ̀ ọ́

Ajé gbogbo wáá rí kúdikúdikúdikúdi

Sánkokágbó Awo Ajífọwọ́bajé

Sòwòjèrè awo Ẹ̀ta

Ẹran balẹ̀

Ojú ń yọ́lọ́dẹ

Ajé níí bojú ọ̀rẹ́-ẹ́ jẹ́

Ìlara àlàjù

Baba elénìní ènìyàn

Ìlara àlàjù

Baba ikú gbígbóná fẹlifẹli

A díá fún ọ̀gẹ̀dè

Tí ń fi ‘lara tọrọ ọmọ lọ́wọ́ Ọ̀rúnmìlà

Ifá ni kó rúbọ ìlara

Nítorí ọ̀gẹ̀dẹ̀ ó gbọ́mọ jó

Ṣùgbọ́n kọ́mọ ó mọ́ bàa s’ikú pọ̀gẹ̀dẹ̀

Ọ̀gẹ̀dẹ̀ kọ̀, kò rúbọ

Àṣẹ̀yìnwá, àṣẹ̀yìnbọ̀

B’ọ́gẹ̀dẹ̀ bá ti yọmọ tán

Ọmọ aráyé á bẹ sógán

Á wáá di ọ̀-bàrà-ọ̀-wàrà-hẹẹ

(Ojú-Ìwé 11-12)

Èjì ogbè awo Alára

Fífẹ́ là á fẹ́’ gún

Gígẹ̀ lá a gẹ̀rìṣà

Oṣó ilé, àjẹ́ ilé

Ẹ wá fẹ́ tèmi lónìí o

Bẹ́wìrì bá pẹnu pọ̀, a fẹ́ná

Ojú kì í pọ́n orí kó má nírun

Ojú kì í pọ́n ààrò kó má rẹru

Ojú kì í pọ́n ààtan kó má gbọrẹ

(Ojú-Ìwé 131-132)

Ọ̀rọ̀ inú Bíbélí

Èyí jẹ yọ bí ó ti hàn ní ìṣàlẹ̀ yìí:

Kristian ma ti’wa’simi

(Ojú-Ìwé 107)

Ọ̀rọ̀ inú Kùránì

Mo mọ ‘Álíámúdù’, ‘Íná Àtọ́ẹ́ná’

Yààsin

Tàbátíàdál

Líílááfí qùáràísh

Líílaàfíí hím

Rìhi láta, sítáì wàsá èfi

fálíyá ‘bùdú ú ... àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ

(Ojú-Ìwé 34)

ÌLÒ ÀṢÀ

Àṣà Yẹ̀míwò

Àṣà yìí jẹ yọ bí àwọn ọ̀rẹ́ mẹ́ta yìí ṣe lọ́ sí ọ̀dọ̀ Fabíyìí láti mọ́ bí àjò àwọn yóó ṣe rí. Bákan náà, àwọn ìyàwó Àkàngbé náà lo ìlànà yẹ̀míwò lọ́dọ̀ Fáworọ́mọ láti le mọ́ ohun tí ó fa àkóbá fún ọkọ wọn. Lọ́nà kẹta, ìlànà yẹ̀míwò tún wáyé nígbà tí àwọn Ọba àti ìjòyè ìlú bí Ifá léèrè láti mọ́ ohun tí ó fa àjàkálẹ̀ àrùn wọ ìlú wọn.

Àṣà Ìbúra àti Ìmùlẹ̀

Èyí jẹ yọ gẹ́gẹ́ bí àwọn olújẹ̀rìí ṣe ń fi ògún búra ṣáájú kí wọ́n tó rojọ̀ lórí ohun tí ojú wọn rí. Àṣà ìbúra àti ilẹ̀ mímu yìí tún jẹ yọ níbi ti Àlàmú àti Bùrẹ́mọ̀ ti mulẹ̀ pẹ̀lú àwọn jànàdùkú tí wọ́n gbé iṣẹ́ ìpànìyàn fún.

Àṣà Ìfinijoyè

Èyí hàn gẹ́gẹ́ bí Ọ̀ba ìlú Òkè-Odò ṣe ṣèlérí pé òun yóó fi oyè dá Àkàngbé lọ́lá nítorí ìwà òdòdò rẹ̀.

Àṣà Ìran-ara-ẹni-lọ́wọ́

Èyí hàn ni bí ó ti jẹ pé Àkàngbé ń fi owó ran àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ lọ́wọ́ nígbà tí wọ́n bá lọ bá a pé kò sí owó lọ́wọ́ àwọn.

Àṣà Ìkóbìnrìnjọ

Èyí hàn bí Ọba ìlú Òkè-odò ṣe ní ìyàwó tí ó le ni mẹ́wàá. Bákan náà, Àkàngbé ni ìyàwó méjì.

Àṣà Ìbánidárò

Ó hàn bí àwọn ènìyàn ìlú Òkè-odò ṣe bá Olóyè Asípa darò nígbà tí wọn jí Bọ́lá ọmọ rẹ̀ gbé pa.

Àṣà Ìbọ̀rìṣà

Èyí wáyé ni bí ó ti jẹ́ pé wọn ń bọ Ògún, wọ́n sì ń bọ Ọbalúayé ni ìlú Òkè-Odò. O tilẹ̀ tún hàn pé wọn ń ṣàmúlò àṣà ìfènìyànrùbọ.

Ẹ̀KỌ́ INU ÌWÉ NÁÀ

· Ọ̀rẹ́ kò gba ẹlẹ̀ta. Èyí ni pé méjì ní ọ̀rẹ́ dùn mọ

· Kò yẹ́ kí ènìyàn máa gbọ́kàn lé ènìyàn

· Ẹni bá ṣebi á kórè ibi

· Òlóòótọ́ kì í kú sípò ìkà

· Ó tọ́ láti ṣe ìwádìí tó jìnlẹ̀ ṣáájú ẹjọ́ dídá

· Alátìlẹ́yìn àti adúrótini ni obìnrin.

Ìwé Ìtọ́kasí

Adésígbìn, B. (2008), Ọ̀rẹ́ Kò Gbẹlẹ̀ta. Ìbàdàn: AYUS Publications.

[1] Ajibade Wasiu Olanrewaju ni ó kọ bébà yìí.

Yoruba for Academic Purpose

Sunday, 29 April 2018

Ọ̀RẸ́ KÒ GBẸLẸ̀TA

No comments:

Post a Comment