IJÈBÚ IGBÓ:Àdúgbò

Àdúgbò:         Òkè Àgbìgbò – Òkè Àgbò

Ìtumò:             Ní ayé atijo, àdúgbò yìí wà nínú igbó kìjikìji, àwon eye àgbìgbò ni o sì pò si ibè. Àwon eye wònyí a máa fò káàkiri orí igi t’osan t’òru, bákan náà ni òkè pò sí àdúgbò ti a ń so nipa rè yìí. Ní ìgbà tì o se, àwon ènìyàn bèrè sì tèdó sí àdúgbò yìí, wón ń kó ilé mole síbè àwon eye wònyí kò fi àdúgbò náà sílè. Obinrin kan lára àwon ti ó kókó te ìlú náà dó ti orúko rè ń jé “Bèje” akíkanjú obìnrin ni, òun ni ó pa àwon eye àgbìgbò náà run. Wón sì so àdúgbò náà di Òke Àgbìgbò, ti wón wá ń pè ni “Òkè Àgbò” ni òde òní. Won sì máa ń ki àwon omo àdúgbò náà báyìí;

“Omo òkè àgbò Bèje” ìdí ni wí pé Òun (Bèje) ni o pa gbogbo àwon eye àgbìgbò náà run.

2.         Àdúgbò:         Jàpara

            Ìtumò:                         Ní ìgbà láyéláyé ni ìlú Ìjèbú Igbó, ti wón bá ń jagun, ìbi ti ogun ti máa ń le ni won ń pè ni Jàpara nitorí wí pé ni ibè ni wòn ti máa ń lérí mó ara won pé a o pa ara wa lónìí ni, won a sì jà titi won ó fi férè pa ara won tán. Ní gbà ti won wa bèrè síí te ibè dó, àwon àgbà wá so orúko àdúgbò ni “Jàpara” oríkì “Jàpara, a kó obì se esà, a kérógbó bo ojú ogun. Ìjà ìpara – Jàpara”.

3.         Àdúgbò:   Itúndosà.

            Ìtumò:     Àwon Yorùbá máa ń pe àdúgbò ní Itún nígbà míràn, àdúgbò ti won ń pè ni Itún yìí wà ni Ìjèbú Igbo. Ṣe ni àwon ara àdúgbò dédé jí ni ojo kan, won rí i ti omi ti di odò nla sí apá kan Itún won. Káwí káfò, àwon ara Itún bèrè sì ni pa eja nínú odò náà. Báyìí ni wón so àdúgbò náà di “Itúndòsà”. Won a sì máa pe àwon ti won wá lati àdúgbò yìí ni “Omo Ìdósà maye”.

4.         Àdúgbò:    Igbáàìré – Igbáìre

            Ìtumò:       Àdúgbò yìí jé ibi ti igi igbá ti máa ń so. Igi igbá pò sí àdúgbò yìí tó béè gee ti awon eniyan sì máa ń seré lábé rè. Bí enikan bá ni àlejò ti ó wá a wá, won a ni kì won lo wò ó ni abé igi igbá àìré - igba ti won kò tii ré kúrò lórí igi. Won wá so àdúgbò náà di Igbáìre.

5.         Àdúgbò:   Ojówò-Òjóò

            Ìtumò:      Ibi ti ojó máa ń wò si ni won ń pè ni Ojó wò ti o wa di Òjóò loni yìí.

6.         Àdúgbò:      Itún alágbède - Itúnlágbède

            Ìtumò:        Itún ni èdè Ìjèbú je “Agbo ilé”. Ó sì jé ibi ti àwon alágbẹ̀dẹ pò sì. Bí àwon enìyàn bá sì fé júwe àdúgbò yìí láti agbo ilé mìíràn, won a ni e lo sí Itún alágbède, tí ò sì di Itúnlágbède di oni yìí.

7.         Àdúgbò:      Asìgìdì

            Ìtumò:         Ní ayé àtijú won máa ń mo sìgìdì níni àdúgbò yìí.  Nítori ìdí èyí ni won se ń pe àwon ti won tèdó sí àdúgbò yìí ni

Omo Asìgìdì mode,

Omo Mode ráàtà

Omo atà je epo má pòn ón.

8.         Àdúgbò:      Imò alágbon – Imòàgbon – Imàgbon.

            Ìtumò:             Ibi ti ìgi àgbon pò sí ni àdúgbò yìí. Igi àgbon yìí pò to béè ti o fi je wí pe kò si ílé ti e kò ti  níí rí i. Béè sì ni imò wà lórí rè lópòlopò. Àwon eniyan ìgbà náà sì ń pe ibè ni Imò àgbon ti awon enìyan ode òní sì so ó di “Imàgbon”

9.         Àdúgbò:         Imòro

            Ìtumò:            Àdúgbò yìí je ibi ti ìgi òro pò sí. Àwon ènìyàn a sì máa je òro yìí. Imó ni agbègbè ibi ti òro yìí ń so sí jìngbìnni. Àwon ènìyàn wá so àdúgbò náà di imó òro. Ìmòro ni won ń pe ibè lónì yìí.

Oríki! “Imòro àláà, a rérun (enu) gé òrò bí òbe”

10        Àdúgbò:         Òkè Erefòn

            Ìtumò:             Ní ìgbà Ìwásè, ẹfòn ńlá kan wa ni Àdúgbò yìí ti o máa ń dààmú àwon ènìyàn ti won bá fe kojá lo sí oko. Odò nlá kan sì wà ni orí òkè ibì ti ẹfòn yìí máa ń lúgo sí. Bí àwon eniyàn ba ń darí bò lati oko won máa ń bu omi mu ninu odò yìí. Tí enikeni bá se ohun míràn yàtó sí mímu nínú omi náà, ẹfòn yóò fi imú onitòhún fon fèèrè. Sùgbón ti ẹfòn wáà bá ti rí I wí pé won ń mu omi ni, kì yóò se ohunkóhun fun irú eni béè, won yóò sì la omi náà kọjá wọn yóò sì  dúpé lówó Olódùmarè wí pé àwon gun òkè Efòn, ati wí pé omi ti àwon mu ninu odò ti re Efòn té lati má se ìjàmbá titi àwon fi gun òkè. Won wa so àdúgbò náà di òkè Odò re’fòn teti àgékúrú rè wá di “Òkè-erèfon”

11.       Àdúgbò:         Ládugbó

            Ìtumò:             Ládugbó ni èdè Ìjèbú túmò sí ìkokò ni olórí ẹ̀ka-èdè Yorùbá. Ìtàn sò wí pé Odò ńlá kan wà ni àdúgbò yìí ti ìkòkò (ládugbó) àbáláyé kan wà  nínú rè. Tí àwon enìyàn bá fé pon omi mímu nínú Ládugbó yìí ni won ti máa ń pon ón. Sùgbon, bi o ba je ki a fo aso, ìwè ati ohun miran ni won a lo omi tí ó yí Ládigbó náà ká. Nígbà ti o se, won sọ àdúgbò náà di “Odò-o-Ládugbó” ti àgékúrú rè wá di Lágugbó.

12.       Àdúgbò:         Igà Eran

            Ìtumò:             Ní ìgbà láyéláyé, Bàbá kan wà ti wón ń pè ni Òsígbadé Olómo òdo nitori kò mo iye omo ti  o bi, sùgbón ó jé onísòwò eran Màlúù. Ó ní àgbàlá ńlá ti ó máa ń da eran sí lati je papa. Kò si ohun òsìn míràn ti ó ń ba àwon màlúù náà gbé ni àgbàlá náà. Àgbàlá ńlá yìí ni àwon Ìjèbú máa ń pè ni Ugà eran ti o wa di “Igà Eran’ lónìí 

13.       Àdúgbò:         Ìdágòlu

            Ìtumò:             Ní ayé àtijọ́, won a máa sa ìgò jo sí àdúgbò yìí fún fífo lati tà á. Ìtán so wí pé èyìn odi ìlú ni ibè jé. Wón tún máa ń da àwon àkúfó ìgò jo síbè. Àwon tí ó bá jé odùndùn, won a fó won sí wéwé. Ìgbà tí ó se, àwon ènìyàn bèrè sí tè dó sì àdúgbò yìí. won wa ń pe ibè ní “Abúle Ìdágòlu” ti o wa di “idágòlu” lónìí

14.       Àdúgbò:         Ìdí Isin

            Ìtumò:             Inú Igbó ni àdúgbò yìí jé nígbà àtijó. Igi ti o máa ń so èso isin ni ó pò nínú igbó yìí jù. Àwon eniyàn a máa sinmi labe àwon igi náà bí won bá ń ti ònà oko tàbí odò bò. Ìgbà tí ó se, ìgbó náà bèrè sí súnmó abúlé nìtori àwon ènìyàn ń tè dó sí etí ibè. Tí àwon àgbàlagbà ní abúlé, pàápàá, àwon Okùnrin bá jeun tan, won a “tàtaré” sí abé igi yìí lati lo gba atégùn. Ibi ti wón bá ti ń tayò, tí won ń “tàkúrò so”, won a wà níbè fún ìgbà pípé. Enikéni ti ò ba ni àlejò, won a ni kí ó lo wo eni ní ó ń bèèrè ni ìdí igi isin tí ó wa di “Ìdí Isin” lónìí.

15.       Àdúgbò:         Ìdí scale (síkéèlì)

            Ìtumò:             Ní àdúgbò yìí, ìwòn tì àwon alágbède ro ni wón ń lò lati máa fi se òsùwòn kòkó. Gbogbo àwon onísòwò kòkó pátápátá ni won máa ń pàdé ni àdúgbò ti a ń so yìí lati wa rà ati láti wa  ta kòkó won níbè. Ní ìdí èyí, won so ibè dí ìdí scale ti wón ti ń won kòkó, ti àgékúrú rè sì di “Ìdí scale” lónìí

16.       Àdúgbò:         Òkè sópen

            Ìtumò:             Ní ìgbà atijo, àwon osó ati àjé kò fi ìse won bò rárá. Isé ibi won kò ni àfìwé, sùgbón àwon Àgbààgbà pinnu lati da sèríà fún enikeni ti owó won bá tè. Tí won bá mú enikeni ti o ni osó tabi àjé, ibi tì wón ti yàn sótò, ti won ti ń so òkò pa wón ni wón ń pè ní òkè ti osó pari emi rè sí, tabí òkè ti emi osó pin sí. Èdè àdúgbò Ìjèbú ni “pen” – olóri ẹ̀ka-èdèYorùbá  ni “pin”. Nígbà ti ojú ńlà ti àwon enìyàn ń kólé síbè, won wa so àdúgbò náà dí “Orí òkè osópen” ti àgékúrú rè wá di “ÒKE SÓPEN”

17.       Àdúgbò:         Odò-Rámúuségun

            Ìtumò:             Ìtàn so fún wa wí pé àdúgbò kan wà ti ogun máa ń jà wón lópòlopò. Bí ogun bá sì ti wolé tò wón, won máa kó won lérú ni. Ní ìgbà ti o se, àwon àgbaàgbà ti won kù ni ìlú náà fi orí kan orí won sì to “ifá” lo lati bèèrè ohun ti won lè se ti agbègbè àwon kò fi níí parun lowo àwon ti o ń ko won lérú. Ifá ni kì won bo Odò ti o wà ni ìlú won, kì won sì máa pon omi Odò náà sí ilé. Gbàrà tì won bá ti gbó wí pé ogun wòlú, ki oníkálukú bu omi náà mu. Láìpé, Ogun miran wolé tò wón, wón se bi ifá ti wí, wón jagun won sì ségun. Wón wá ni odò ni awon fí ségun, ti ó wá di “Odò-rámúùségun”

18.       Àdúgbò:         Itún-Lógun

            Ìtumò:             Itún ni èdè ìjèbú túmò sí “Agboolé”.  Àwon jagunjagun ìlú ni ibi ti wón ti máa ń pàdé dira ogun ti won ba fe lo sí ojú ogun. Àkókò ti won bá fe lo jagun nikan ni won máa ń pàdé ni ibè. Tí àwon ènìyàn tì kò mo ohun ti o ń selè télè bá ti ń ri àwon jagunjagun  ti won ń dé sí itún yìí, won a ni àwon Ológun ti dé sí itún won. Won wa so ibè di “Itún Ológun” ti àgékúrú rè wa di “itún Lógun”.

19.       Àdúgbò:         Odò Asóyìn

            Ìtumò:             Odò kan wà ni àdúgbò kan, ti èso Òyìn máa ń so repete ní bèbè rè. Àwon àgbàgbà a máa jókòó ta ayò ni abé àwon igi yìí, won a si máa fi èso òyìn panu bí ayò bá ń lo lówó. Báyìí ni wón so ibè di “Odò ti o ń so èso Òyìn”  tí ó wá di “Odò asoyìn”.

20.       Àdúgbò:         Orímolúsì

            Ìtumò:             Ní Ìgbà Ìwásè, orúko àdúgbò ńlá kan ni Ìjèbú Igbó ni “Orímolúsì”. Sùgbón, gégé bi a ti mò wí pé àwon Yorùbá máa ń ye ìpín tabi Àyàmó wò (ori). Àwon ènìyàn àdúgbò náà a da Obì won a wí pé “Orí ìwo lo mo Olùsìn, Olùserere, je kí ìgbésí ayé mi dára o. Báyìí ni eni ti  o kókó je Oba ìlú náà wí pé òun ni Olórí ìlú, òun ni orí fún àwon ènìyàn ti o wà ni ìlú gbogbo ènìyàn yóò sì ma pe sin òun ni. Ní ìdí èyí, won so Oba náà di “Orí-mo-Olùsìn” ti ó di “Orímolúsì” lónìí.

21.       Àdúgbò:         Òkè Idán

            Ìtumò:             Àwon eléégún ati àwon abòrìsà ìlú máa ń se ayeye Odún won ni Odoodún ni ayé atiju. Orí Òkè ńlá kan ni won sì ti máa ń pa Idán Orísirísi fún àwon ara ìlú. Nígbà tì o se, àwon ènìyàn kólé sí Orí Òkè yìí, won sí so àdúgbò náà di “Orí Òkè Idán pípa” tó wa di “Òkè Idán” lónìí.

22.       Àdúgbò:         Iwáta

            Ìtumò:             Ní ìgbà ti àwon ènìyàn bá je Oyè tan ní ìlú, àwon Ìjòyè a sì wá sí Iwájú ìta àafin. Oba pèlú àwon ebí, ara ati òré won lati wa jó, lati se àjoyò pèlú Olóyè tuntun. Nígbà ti ó se, àwon ènìyàn féràn lati máa se ayeye orísirìsì ni iwájú ìta àafin Oba nitori pé enikeni ti o ba fe se ayeye ti Oba ba ti gbó nipa rè ni yóò ri èbùn gbà lówó Oba. Báyìí ni won bèrè síí lo ìtà Oba fun ayeye. Bí won ba sì fé se àpèjúwe ìbì ti won yóò ti se ayeye fun àwon ará, òré, ati ojúlùmò, won a ni kí wón wá bá won se ayeyre ni iwájú ìta Oba. Níbo ni e o ti se ayeye? “Iwáta Oba ni”. Kèrèkèrè wón so àdúgbò náà di “Iwátá”.

23.       Àdúgbò:         Òkè Ererú

            Ìtumò:             Kí o tó dì wí pé a gba òmìnira, àdúgbò yìí ni wón ti máa ń ta erú, tì àwon ènìyàn sì ti máa ń ra àwon erú lo sí “Àgbádárìgì”. Nígbà ti ó se, Ojà erú títà sá féré ni orí òkè yìí, àwon Olùtajà a sì wá so ibè di Òkè-Ererú

24.       Àdúgbò:         Òkè Tákò

            Ìtumò:             Ní ìgbà àtijó, ti wón ba fe fi Oba je ni ìlú, àdúgbò yìí ni won ti máa ń gbìmò eni ti Oba kan lati ìdílé ti Oba kan. Tí ètò fífi Oba je yìí bá ta kókó ti o díjú tan pátá, àwon àgbààgbà afobaje á kó ara won lo si Ori Òkè kan lati lo tú gbogbo ohun ti o bá dìju palè. Ní orí òkè yìí, won a dìbò, won a dá ifá, ohun gbogbo yóò sì ni ojútùú kì won tó padà sí ilé. Nitorí ìdí èyí ni wón se so òkè náà di “Òkè Tákò”. Òkè ti a ti ń tú ohun lèrò ti ó ta kókó.

25.       Àdúgbò:         Òkè Àlààfíà

            Ìtumò:             Léyìn Ìgbà ti àwon afobaje bá ti ri ojùtùú enì ti yóò joba, ọkan won a balè, won a wá gun orí òkè kan lo lati lo gba atégùn sára. Nìbe, wón a mu emu, won a sì máa wí  pé àlàáfíà ti dé bá ìlú. Orí òkè yìí ni o di àdúgbò ńlá lónì, ti won so di “Òkè àlààfíà”.

26.       Àdúgbò:         Òkè ìfé

            Ìtumò:             Orí òkè kan wà ti àwon àlejò ti wón ba sèsè wo inú ìlú ti máa ń lo búra wí pé àwon kò níí se búburú sí Oba ati àwon omo onílùú. Orisìrìsi àwon èyà enìyàn ni won máa ń pàdé ni orí oke yìí ni asìko ìbúra náà, Ègbá, Ibàdàn, Òyó. Hausa, Ìgbò, abbl. Orò ajé ni ó gbe  won wá sí ìlú náà (Ìjèbú Igbó). Nígbà tí ó se, Oba se akiyesi wí pé gbogbo àwon àlejò wònyí ń se bí omo ìyá kan náà, a fi bi eni pe ile kan ni gbogbo won ti wá. Láì fa òrò gùn, àwon àlejò yìí ń pò sí i, won ń bí sí i, won ń rè sí i, ìlú sì kún to béè géè tì onílé kò mo àlejò mó. Ní ojo kan, Oba pe gbogbo àwon àlejò ìlú jo tèbí tàráa won, Ó sì so fún won wí pé òun rí i pé won ni ìfé ara won. Lati ọjọ́ náà lo, òun (Oba) yọ̀ǹda orí òkè tì wón tì bura ni ojósí fún won, ki won ko àwon enìyàn won ki wón lo tè dó sí ibè.

Gbogbo àwon àlejò wònyí sì dupe lówó oba. Won sì se bi Oba ti wí. Lati Igba náà ni won ti so àdúgbò náà di orí òkè ìfé ti o di “Òkè Ìfé” loni yìí.

27.       Àdúgbò:         Atìkòrì

            Ìtumò:             Ní ayé atijo, ìko tí wón fi ń hun eni ni ó pò ni àdúgbò yìí. Bàbá kan wà ti o je ògbóǹtagí onísègùn; ìko ni o máa ń fi ríran sí àwon ènìyàn. Ohun kohun ti ènìyàn bá bá lo si òdò rè, ìko yìí ni ó máa kó kalè ti yóò sì máa ba sòrò bí ènìyàn; sùgbón ohun nìkan ni o máa ń gbo èdè tì ìko náà ń so, òun yóò wa túmò ọ̀rọ̀ ìko  fún eni tí ó wa se àyèwò. Ní ìdí èyí, won so “Baba’yìí ni “Ati ìko ri ohun ti o ń sele si ènìyàn” ti o di “Atìkorí” nigba ti awon ènìyàn tè dó si àdúgbò náà. Lónìí Atìkòrì ni àwon ènìyàn ń pè é.

28.       Àdúgbò:         Odòdóoróyè

            Ìtumò:             Ní aye atijo, Okùnrin kan wà ni ìlú. Ó je alágbára atì alákíkanjú ènìyàn. Orúko rè ń jé “Ọmódóríoyè”. Ó se isé takun-takun fún ìlú Baba rè, ò sì jè omo Oba. Ní ìgbà tì Oba tó wà lórí Oyè wàjà, Ìdílé rè ni Oba kàn òun sì ni o ye ki wón mú, nínú ìdílé náà. pàápàá tì o tún jé alágbára ènìyàn.

            Àwon afobaje gba àbètétè lowo elòmíràn won sì kojú “Omódoríòyè” sóòrùn alé. Kàkà ki ilè kú, ilè á sá ni Omódérìoyè fi òrò náà se ati bi a se mò wí pé àwon alágbára kò kò Ikú. Omodorioye se Okunrin, ò sì pinnu wí pé bí won kò tilè fi òun joba won kò ni gbàgbé òun láyéláyé. Báyìí ni “Ọmódóríoyè tí àwon ènìyàn ti se àgékúrú orúko rè sí “Dóróyè” télè di odò ńla kan sí odì ìlú náà, ó sì fi ohùn sílè wí pè, Oba tí ó ba je ti kò bá mu nínú omi náà kò níí pe lori oyè tí wón fi je, atì wí pé eníkéni tí ó bá ń mu omi náà yóò di alágbára. Bíí àwon ènìyàn se bèrè sí níí tè dó si eti odò náà ni yìí, ti won sí so àdúgbò náà ti “Odòdóoróyè” iyan ni pe “Odò Omódórí oyè”.

29.       Àdúgbò:         Station (Sitésòn)

            Ìtumò:             Léyìn Ìgbà ti awon Gèésì dé, ti Okò ayókélé ati irúfé okò mìran bèrè síí wo orile èdè wa, àwon Okò akérò tì o ba wo ìlú Ìjèbú Igbó ni ibi kan ti won ti gbódò ja awon èrò won sile, ti won yóò sì kó àwon èrò miran. Ibè ni won ń pè ni station, Ibikibi ti ènìyàn bá ń lo lati Ìjèbú Igbó, ibe nikan ni e ti lè ri oko wò.